W warunkach narastającego kryzysu klimatycznego, presji regulacyjnej oraz wzrastającej świadomości społecznej, edukacja ekologiczna nabiera szczególnego znaczenia. Małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) – stanowiące 99,8% wszystkich firm w Polsce – mają do odegrania istotną rolę w procesie transformacji gospodarki w kierunku zrównoważonego rozwoju. Niniejszy raport opracowany przez drESG.pl analizuje stan wiedzy, potrzeb edukacyjnych i gotowości sektora MŚP do wdrażania działań proekologicznych.

Transformacja ekologiczna przedsiębiorstw staje się obecnie nie tylko odpowiedzią na wyzwania klimatyczne, ale również koniecznością wynikającą z dynamicznie zmieniającego się otoczenia prawnego i ekonomicznego. Szczególne znaczenie ma w tym zakresie Europejski Zielony Ład (European Green Deal), który wyznacza kierunek polityki gospodarczej Unii Europejskiej do 2050 roku, zakładając osiągnięcie neutralności klimatycznej. W ramach tej strategii wprowadzono szereg instrumentów, które mają przełożyć się na dekarbonizację, promowanie gospodarki o obiegu zamkniętym oraz wspieranie innowacji ekologicznych.

Narzędzia służące do wdrażania celów Zielonego Ładu jest taksonomia UE, czyli system klasyfikacji działalności gospodarczych uznawanych za zrównoważone środowiskowo. Taksonomia ta wpływa na dostęp do finansowania oraz decyzje inwestycyjne instytucji finansowych, co pośrednio przekłada się także na warunki funkcjonowania MŚP, zwłaszcza tych będących podwykonawcami dużych korporacji lub uczestniczących w globalnych łańcuchach dostaw.

Kolejnym ważnym regulacyjnym impulsem jest dyrektywa CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive), która zobowiązuje przedsiębiorstwa do raportowania kwestii środowiskowych, społecznych i ładu korporacyjnego. Chociaż CSRD początkowo obejmuje głównie duże jednostki i spółki giełdowe, to z czasem jej wymagania będą rozszerzane na kolejne podmioty, a już dziś wiele MŚP odczuwa jej skutki pośrednie – poprzez wymagania raportowe nakładane przez kontrahentów, konieczność stosowania zrównoważonych standardów operacyjnych, czy oczekiwania ze strony klientów i instytucji finansowych.

Presja regulacyjna łączy się z presją rynkową. Konsumenci, zwłaszcza z młodszych pokoleń, coraz częściej oczekują transparentności, odpowiedzialności i zaangażowania społecznego od marek, z których produktów i usług korzystają. Wzrasta znaczenie certyfikatów środowiskowych, etykiet ekologicznych i klarownej komunikacji na temat wpływu firmy na środowisko. Z kolei instytucje finansowe zaczynają uwzględniać czynniki ESG w ocenie ryzyka kredytowego i dostępie do kapitału. To wszystko powoduje, że nawet małe i średnie firmy, które nie są bezpośrednio objęte przepisami, nie mogą pozostać bierne wobec zielonej transformacji.

W tym kontekście edukacja ekologiczna przestaje być kwestią fakultatywną i staje się strategicznym narzędziem adaptacyjnym. Brak podstawowej wiedzy na temat zmian regulacyjnych, sposobów mierzenia wpływu środowiskowego, czy dostępnych technologii proekologicznych może prowadzić do marginalizacji firm na rynku, utraty kontrahentów, a nawet pogorszenia ich wiarygodności finansowej. Z kolei firmy, które zainwestują w podnoszenie kompetencji środowiskowych, mogą liczyć na szereg korzyści – od lepszej pozycji konkurencyjnej, przez większe możliwości pozyskiwania finansowania, po budowanie reputacji odpowiedzialnego i nowoczesnego pracodawcy.

Dlatego też systemowe wsparcie edukacyjne, skierowane zwłaszcza do mikro i małych firm, staje się niezbędnym elementem efektywnej transformacji gospodarczej w duchu ESG.

W ramach badań ilościowych przeprowadzono ankiety wśród ponad 500 przedstawicieli mikro, małych i średnich przedsiębiorstw działających na terenie całej Polski, obejmując różnorodne branże – od produkcji i usług, przez handel, aż po sektor kreatywny i IT. Badanie miało na celu diagnozę poziomu wiedzy ekologicznej, identyfikację barier w dostępnie do edukacji środowiskowej, a także określenie skłonności firm do wdrażania praktyk zgodnych z zasadami zrównoważonego rozwoju i ESG (Environmental, Social, Governance).

Wyniki jednoznacznie wskazują, że sektor MŚP w Polsce nadal znajduje się na wczesnym etapie wdrażania proekologicznych praktyk. Aż 67% respondentów postrzega działania ekologiczne przede wszystkim jako koszt, a nie jako długofalową inwestycję w rozwój firmy czy budowanie przewagi konkurencyjnej. To podejście odzwierciedla brak wiedzy o potencjalnych korzyściach, jakie niesie za sobą zrównoważony rozwój – zarówno w wymiarze finansowym (np. oszczędność energii, efektywność materiałowa), jak i reputacyjnym (lepszy wizerunek marki, większe zaufanie klientów i partnerów biznesowych). Obawy te wynikają często z braku przykładów dobrych praktyk oraz braku dostępu do prostych narzędzi wdrożeniowych.

Co istotne, tylko 22% badanych przedsiębiorstw zadeklarowało udział w jakiejkolwiek formie szkolenia z zakresu zrównoważonego rozwoju, co oznacza, że zdecydowana większość firm działa w tym obszarze intuicyjnie lub całkowicie pomija ten temat. Ograniczony udział w programach edukacyjnych może wynikać z braku informacji o dostępnych inicjatywach, jak również z braku dopasowania oferty edukacyjnej do specyfiki MŚP – zarówno pod względem tematyki, jak i czasu trwania szkoleń czy ich dostępności w formie online.

Jednocześnie aż 75% respondentów czerpie swoją wiedzę na temat ekologii i ESG z nieformalnych źródeł, takich jak media społecznościowe, blogi eksperckie czy portale informacyjne. Taki model zdobywania informacji niesie ryzyko uproszczeń, dezinformacji i niepełnego zrozumienia regulacji czy obowiązków środowiskowych. Wskazuje to na potrzebę budowania zaufanych, merytorycznych i łatwo dostępnych źródeł wiedzy, które mogłyby pełnić funkcję punktu odniesienia dla właścicieli i menedżerów firm.

Wśród najczęściej wskazywanych barier edukacyjnych znalazły się przede wszystkim czynniki organizacyjne i systemowe. Aż 78% przedsiębiorców wskazało brak czasu i nadmiar bieżących obowiązków jako główną przeszkodę w podnoszeniu kompetencji ekologicznych. Dla wielu właścicieli MŚP codzienna działalność operacyjna pozostaje priorytetem, a tematyka środowiskowa schodzi na dalszy plan. Na kolejnych miejscach znalazły się: brak dostępnych i przystępnych cenowo szkoleń (63%), co oznacza, że oferta rynkowa edukacji proekologicznej jest często zbyt kosztowna dla mikrofirm, oraz brak wiedzy o istnieniu programów wsparcia (54%), co sugeruje niewystarczające działania informacyjne ze strony instytucji publicznych i organizacji branżowych.

Rekomendacje

Na podstawie wniosków zawartych w raporcie drESG.pl: Edukacja Ekologiczna
w Sektorze MŚP w Polsce – 2024, sformułowano szereg kluczowych rekomendacji, które mogą znacząco przyczynić się do zwiększenia efektywności działań edukacyjnych w zakresie zrównoważonego rozwoju wśród mikro, małych i średnich przedsiębiorstw. Ich wdrożenie wymaga zarówno zaangażowania instytucji publicznych, jak i współpracy z sektorem prywatnym oraz organizacjami społecznymi.

Pierwszym krokiem powinno być uruchomienie ogólnopolskiej platformy edukacyjnej dla MŚP, dostępnej online i opartej na zasadzie otwartego dostępu (open access). Platforma taka powinna oferować moduły szkoleniowe w formie e-learningu, webinary z ekspertami, studia przypadków (case studies) z polskiego rynku oraz interaktywne narzędzia do samooceny gotowości ekologicznej firmy. Kluczowe znaczenie ma również dostosowanie treści do różnych branż oraz poziomów zaawansowania uczestników – od początkujących po bardziej zaawansowanych. Platforma mogłaby być prowadzona przez konsorcjum z udziałem instytucji państwowych (np. PARP, NFOŚiGW), uczelni oraz organizacji branżowych.

Drugim istotnym zaleceniem jest promowanie branżowych certyfikatów ekologicznych, które mogłyby pełnić rolę nie tylko narzędzi weryfikacji działań środowiskowych, ale również motywatorów rynkowych. Certyfikaty tego typu (np. Zielony Certyfikat MŚP, Eco SME) powinny być łatwe do wdrożenia, uwzględniać specyfikę działalności danego przedsiębiorstwa i być powiązane z dodatkowymi korzyściami – takimi jak preferencje w zamówieniach publicznych, obniżone składki ubezpieczeniowe czy punkty rankingowe w konkursach dotacyjnych.

Kolejną propozycją jest tworzenie lokalnych „zielonych partnerstw”, czyli sieci współpracy między samorządami, przedsiębiorcami, organizacjami pozarządowymi oraz jednostkami edukacyjnymi. Takie inicjatywy mogłyby prowadzić działania animacyjne, organizować warsztaty, hackathony, kampanie społeczne czy lokalne dni klimatyczne. Partnerstwa tego typu działają już z powodzeniem w niektórych krajach UE, a ich wdrożenie w Polsce może znacząco zwiększyć efektywność edukacji ekologicznej na poziomie lokalnym, zwłaszcza w mniejszych miastach i gminach.

Ostatnim, ale równie ważnym działaniem jest uproszczenie komunikacji dotyczącej obowiązków środowiskowych, z jakimi mierzą się MŚP. Zamiast rozbudowanych dokumentów prawnych i skomplikowanych formularzy, przedsiębiorcy potrzebują prostych i przejrzystych materiałów informacyjnych – takich jak infografiki, krótkie poradniki krok po kroku czy listy kontrolne (checklisty). Materiały te powinny być dostępne w wersji elektronicznej i papierowej oraz rozpowszechniane za pośrednictwem urzędów gmin, izb gospodarczych i instytucji otoczenia biznesu.

Wdrożenie powyższych rekomendacji nie tylko zwiększyłoby poziom wiedzy ekologicznej w sektorze MŚP, ale również przyczyniłoby się do budowy konkurencyjnej, nowoczesnej gospodarki niskoemisyjnej, w której zrównoważony rozwój nie jest barierą, lecz szansą na innowację i stabilność rynkową.

dr inż. Jacek Doskocz i inni.